Pszczoła sina Andrena pilipes to przedstawicielka rodziny Andrenidae w rzędzie Błonkoskrzydłe, która zwraca uwagę zarówno entomologów, jak i miłośników przyrody. Ten stosunkowo duży, naziemny gatunek samotnych pszczół wyróżnia się interesującą morfologią, specyficznym trybem życia oraz istotną rolą jako zapylacz w wielu siedliskach. W poniższym artykule znajdziesz szczegółowe informacje o zasięgu występowania, wyglądzie, rozmiarach, zwyczajach gniazdowania, fenologii oraz o tym, jakie czynniki wpływają na jego przetrwanie.
Występowanie i zasięg
Andrena pilipes ma szeroki zasięg w strefie palearktycznej. W Europie jest stosunkowo powszechny — występuje od zachodnich krańców kontynentu przez Środkową Europę aż po kraje śródziemnomorskie. Spotykany bywa także w północnych rejonach, choć tam rzadziej, ze względu na krótszy sezon wegetacyjny. Zakres obejmuje kraje takie jak Polska, Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, a także część obszarów Azji Mniejszej i Kaukazu.
Preferuje tereny o odpowiednio nasłonecznionych, umiarkowanie suchych podłożach — łąki, obrzeża pól, nasypy kolejowe, wykroje leśne, ogrody i tereny ruderalne. Ze względu na sposób gniazdowania obecność fragmentów odsłoniętej ziemi jest dla tego gatunku kluczowa. Lokalne populacje często tworzą skupiska gniazdowe tam, gdzie warunki glebowe i dostępność kwiatów są sprzyjające.
Wygląd, rozmiar i budowa
Ogólny rozmiar Andrena pilipes mieści się w przedziale typowym dla pszczół gruntowych. Samice osiągają zwykle od około 11 do 14 mm długości, natomiast samce są nieco mniejsze — około 9–12 mm. Budowa ciała jest krępa i przystosowana do kopania oraz przenoszenia ziaren pyłku.
- Głowa — stosunkowo szeroka, z dobrze rozwiniętymi oczami złożonymi. Czułki u samców są często nieco dłuższe niż u samic i pełnią ważną rolę w lokalizowaniu partnerów oraz kwiatów.
- Tułów — silny gabaryt mięśni lotnych, co umożliwia aktywne loty nad łąkami w poszukiwaniu kwiatów.
- Odwłok — u samic wyposażony jest w szczecinki i włoski (scopa) służące do przenoszenia pyłku. Brak koszyczków na nogach typowych dla pszczoły miodnej (Apis).
- Nogi — mocne, z przystosowaniem do kopania. Nazwa gatunku pilipes (dosłownie „włochata stopa”) odnosi się do charakterystycznych włosków na tylnych nogach, które szczególnie u samców mogą być dobrze widoczne.
Umaszczenie jest zwykle ciemne — od barw czarnobrązowych po ciemnoszare. Włoski na ciele mogą mieć odcień szary, żółtawy lub rdzawy, co w połączeniu z niekiedy metalicznym połyskiem tworzy efekt „sinawy” wrażenia u obserwatora — stąd polska nazwa gatunku. Samce często mają jaśniejsze i bardziej rozrzucone włoski na tułowiu i nogach.
Tryb życia i ekologia
Pszczoła sina prowadzi samotny tryb życia — każda samica samodzielnie buduje i wyposaża komórki lęgowe. Mimo samotnego charakteru gniazdująca liczba osobników może tworzyć lokalne skupiska gniazdowe, co wynika z preferencji siedliskowych i dostępności korzystnych miejsc do wykopania nor.
Jako zapylacz jest istotnym elementem lokalnych ekosystemów — odwiedza różnorodne kwiaty, zbierając nektar i pyłek potrzebne do wykarmienia potomstwa. Wiele gatunków roślin, zwłaszcza wczesnowiosennych i wiosennych, korzysta z aktywności tego rodzaju pszczół. Andrena pilipes najczęściej bywa czynna w okresie wiosennym i wczesnego lata — jej lot przypada na miesiące od kwietnia do czerwca (w zależności od strefy klimatycznej i roku).
Preferencje pokarmowe
Wiele przedstawicieli rodzaju Andrena bywa poli- lub oligolektycznych. Dla A. pilipes obserwuje się skłonność do szerokiego spektrum roślin, choć konkretne preferencje kwiatowe mogą się różnić lokalnie. Często odwiedzane są kwiaty z rodzin takich jak Fabaceae, Rosaceae, Brassicaceae i różne rośliny łąkowe. Bogactwo i różnorodność pokarmu wpływa bezpośrednio na liczebność populacji.
Rozwój, gniazdowanie i cykl życiowy
Gniazdowanie odbywa się w glebie — samica wykopuje pionową lub skośną norę, od której odchodzą boczne komórki lęgowe. Komórki te samica wyposaża w zapas pyłku zmieszany z nektarem, tworząc tzw. broń pokarmową dla larwy.
- Po złożeniu jaja samica zamyka komórkę i przystępuje do budowy następnej.
- Każda samica może założyć od kilku do kilkunastu komórek lęgowych w sezonie, w zależności od warunków i zasobów pokarmowych.
- Rozwój embrionalny i larwalny przebiega w komórce, młode larwy zjadają zgromadzone zapasy i przekształcają się w poczwarki.
- Gatunek jest zwykle uniwoltiniczny — wydaje jedno pokolenie w ciągu roku. Dojrzewające osobniki przebywają w stadium poczwarki lub prepupy przez zimę i wylatują w następnym sezonie.
Sezon aktywności
Lot i aktywność dorosłych osobników przypadają przeważnie na wiosnę i wczesne lato. Terminy mogą być przesunięte w cieplejszych rejonach na wcześniejsze miesiące lub przedłużone w cieplejszych latach. Samce często pojawiają się nieco wcześniej niż samice — uczestniczą w poszukiwaniu partnerów i patrolowaniu miejsc lęgowych.
Interakcje z innymi gatunkami
Andrena pilipes uczestniczy w bogatej sieci zależności ekologicznych. Jako zapylacz wpływa na sukces reprodukcyjny wielu roślin. Z drugiej strony, sam jest celem dla szeregu pasożytów i drapieżników:
- Cuckoo bees (pszczoły pasożytnicze), zwłaszcza z rodzaju Nomada, mogą atakować komórki lęgowe i składać własne jaja, których larwy konkurują z gospodarzami.
- Niektóre muchówki i błonkówki pasożytnicze składają jaja w gniazdach lub wykorzystują rezerwy lęgowe.
- Drapieżniki takie jak ptaki owadożerne czy pajęczaki polują na dorosłe osobniki.
Współistnienie z innymi owadami zapylającymi bywa konkurencyjne, ale dzięki różnicom w preferencjach kwiatowych i czasie aktywności możliwe jest współdzielenie zasobów.
Zagrożenia, monitoring i ochrona
Podobnie jak wiele innych pszczół samotnych, Andrena pilipes jest narażona na szereg antropogenicznych zagrożeń. Najważniejsze z nich to:
- Utrata siedlisk — intensyfikacja rolnictwa, zalesienia łąk, zabudowa terenów naturalnych oraz zanik fragmentów odsłoniętej gleby ograniczają miejsca gniazdowania.
- Pestycydy — środki ochrony roślin, zwłaszcza układowe i kontaktowe, mogą zaburzać orientację, zmniejszać płodność i powodować bezpośrednią śmiertelność.
- Monokultury — ograniczenie dostępności różnorodnych nektarowo-pyłkowych stołów wpływa negatywnie na kondycję samic i liczbę komórek lęgowych, które mogą wybudować.
- Klimatyczne przesunięcia — zmiany fenologii roślin i krótsze zimy mogą zmieniać synchronizację lotów i dostępności pokarmu.
Ochrona gatunku powinna koncentrować się na zachowaniu i przywracaniu dogodnych siedlisk: pozostawieniu fragmentów odsłoniętej, nieskonsolidowanej gleby, tworzeniu rabat kwiatowych bogatych w rośliny miododajne oraz ograniczeniu stosowania pestycydów. Monitorowanie populacji przez zapisy obserwacyjne i badania fenologii pomaga śledzić trendy i reagować na spadki liczebności.
Ciekawe fakty i zachowania
- Choć Andrena pilipes jest gatunkiem samotnym, często tworzy gniazda grupowe — dlatego z daleka można pomyśleć, że to kolonijne owady.
- Nazwa gatunkowa „pilipes” oznacza „włochata stopa” i odnosi się do charakterystycznych włosków na tylnych nogach, widocznych zwłaszcza u samców.
- Samice przenoszą pyłek na specjalnych zestawach włosków (scopa), a nie w koszyczkach jak pszczoła miodna — to ciekawy przykład różnicy morfologicznej między gatunkami pszczół.
- W okresie aktywności samce bywają bardzo ruchliwe i bywają obserwowane nad kwiatami w grupach, gdzie oczekują na pojawienie się samic.
- Gęstość występowania lokalnych populacji może gwałtownie wzrosnąć po latach sprzyjających warunków pogodowych, co czyni je interesującymi obiektami badań nad dynamiką populacji.
Jak możesz pomóc tym pszczołom
Jeżeli chcesz wspierać populacje Andrena pilipes w swoim otoczeniu, rozważ kilka prostych działań:
- Zostaw fragmenty odsłoniętej gleby lub utwórz strefę z luźnym podłożem, gdzie owady mogą kopać gniazda.
- Sadź lokalne, nektarodajne rośliny kwitnące wiosną — wczesna dostępność pokarmu jest kluczowa dla rozwoju potomstwa.
- Ogranicz stosowanie pestycydów i wybieraj rozwiązania przyjazne zapylaczom.
- Umożliwiaj naturalne, nieprzycięte fragmenty roślinności i unikaj głębokiej orki w miejscach, gdzie obserwujesz gniazda.
Andrena pilipes jest przykładem fascynującej i pożytecznej pszczoły samotnej, której obecność świadczy o bogactwie lokalnych ekosystemów. Poznanie jej zwyczajów, wymagań siedliskowych i zagrożeń pozwala lepiej chronić zarówno ten gatunek, jak i całą społeczność zapylaczy, od których zależy wiele gatunków roślin i zdrowie krajobrazu.