Pszczoła krótkojęzyczkowa Andrena dorsata należy do rodziny Andrenidae i reprezentuje grupę tzw. pszczół kopiących – wykopujących gniazda w glebie. To interesujący i często niedoceniany przedstawiciel fauny błonkoskrzydłych, odgrywający istotną rolę w zapylaniu wczesnowiosennych roślin. W poniższym artykule omówię jej zasięg występowania, budowę, zachowanie, cykl życiowy, oraz inne ciekawe informacje związane z tym gatunkiem.
Występowanie i zasięg
Andrena dorsata jest przedstawicielem rodzaju Andrena, szeroko rozprzestrzenionego w strefie palearktycznej. Gatunki z tego rodzaju występują licznie w całej Europie, a także w Azji i częściowo w Afryce Północnej. Konkretny zasięg poszczególnych gatunków może być lokalny i uzależniony od warunków siedliskowych, natomiast wiele przedstawicieli rodzaju jest spotykanych w regionach umiarkowanych.
Występowanie A. dorsata zwykle koncentruje się w miejscach o otwartej, przepuszczalnej glebie, takich jak piaszczyste skarpy, nieużytki, brzegi dróg, nasypy kolejowe oraz suche łąki. Gatunek ten preferuje tereny nasłonecznione, pozbawione gęstego darniowego pokrycia, które umożliwiają mu łatwe kopanie nor gniazdowych.
Rozmiar, budowa i umaszczenie
Andrena dorsata cechuje się typową budową przedstawicieli Andrenidae. To pszczoła o średnich rozmiarach, przy czym występuje różnica między samicami a samcami:
- samice: zazwyczaj od około 8 do 12 mm długości ciała;
- samce: nieco mniejsze, zwykle 7–10 mm.
Ogólne cechy morfologiczne obejmują: krzepki tułów, wyraźnie owłosiony tułów (thorax) i odwłok (metasoma), a także dobrze rozwinięte odnóża przystosowane do zbierania pyłku. U samic na tylnej parze odnóży znajdują się szczecinki tworzące scopę – narząd do przenoszenia masy pyłkowej. Głowa jest stosunkowo szeroka, z krótkim kłujką (proboscis), typową dla pszczół krótkojęzyczkowych.
Umaszczenie jest zwykle ciemne (czarne do ciemnobrązowego) z różnym natężeniem owłosienia, które może tworzyć jaśniejsze paski lub plamy na tergitach odwłoka. U wielu Andrena owłosienie na tułowiu bywa gęste i jedwabiste; u A. dorsata barwy włosów mogą oscylować od żółtawych do rdzawych, co bywa przydatne przy identyfikacji stopnia wiekowania lub płci.
Cechy diagnostyczne
- krótkie, ale mocne żuwaczki,
- trzy komórki submarginalne w skrzydle (u wielu Andrena),
- obecność foveae twarzowych (wydłużone jamki) u samic,
- wyraźna scopa na tylnej parze odnóży samic.
Wygląd i rozpoznanie w terenie
W terenie A. dorsata można rozpoznać jako stosunkowo krępą, włochatą pszczołę, aktywną przy nisko położonych kwiatach. Krótki języczek sprawia, że gatunek preferuje kwiaty o płytkiej koronie – np. wierzby, rośliny z rodziny różowatych (Rosaceae), krzyżowych (Brassicaceae) czy niektóre gatunki z rodziny astrowatych (Asteraceae), które mają łatwo dostępny nektar.
U samców często widoczne są dłuższe czułki oraz nieco inny wzór owłosienia na twarzy i tułowiu. Samice są bardziej masywne, z wyraźnie zaznaczoną scopa, która podczas lotu może być widoczna jako żółtawa lub pomarańczowa masa pyłkowa.
Tryb życia i cykl rozwojowy
Andrena dorsata, podobnie jak większość gatunków z rodzaju Andrena, prowadzi głównie solitarny tryb życia, choć samice często kopią gniazda w sąsiedztwie innych przedstawicieli swojego gatunku, tworząc lokalne agregacje gniazd. Każda samica buduje własne nory i dba o swoje potomstwo.
Typowy cykl życiowy wygląda następująco:
- aktywność lotna samic przypada najczęściej na wczesną wiosnę i wiosnę (w zależności od klimatu);
- samica kopie pionową lub lekko nachyloną norę w luźnej glebie, prowadzącą do komór odżywczych (buniek);
- w każdej bunce znajduje się masa pyłkowo-nego, na którą samica składa jedno jajo; masa zostaje zapieczętowana i pozostawiona;
- larwa po wykluciu żywi się zapasem pyłku i nektaru, przechodzi rozwój aż do stadium przedpączkowego/poczwarki i przeważnie zimuje w komórce;
- dorosłe osobniki (imago) pojawiają się w kolejnym sezonie i proces się powtarza – u wielu Andrena jest to cykl jednoroczny (univoltinny).
Warunki pogodowe mają duży wpływ na synchronizację lotu z kwitnieniem roślin. W rejonach o łagodnej wiośnie lot może się rozpocząć wcześniej, co jest korzystne dla roślin kwitnących wcześnie. W chłodniejszych regionach proces ten jest opóźniony.
Gniazdowanie i życie w norach
Gniazda Andrena to system pionowych korytarzy z kilkoma bocznymi komorami. Wejście do nory często ma dyskretny kopczyk ziemi. Wewnątrz komór obecna jest masa zapasowa pyłku i nektaru, dokładnie uformowana przez samicę, która następnie składa jajo. Po zamknięciu bunki dostęp dla pasożytów jest ograniczony, lecz nie niwelowany – wiele gatunków pasożytniczych przystosowało się do wykrywania i penetrowania takich gniazd.
Interakcje z innymi organizmami: pasożyty i konkurencja
Andrena dorsata, jak inne pszczoły kopiące, jest gospodarzem dla szeregu pasożytów i kleptopasożytów. Najbardziej znane grono pasożytów to bracony, muchówki i… inne błonkoskrzydłe. Do typowych zagrożeń należą:
- Nomada – kleptopasożytnicze pszczoły (tzw. osy-pożeraczki), które składają jaja w gniazdach Andrena, a ich larwy zjadają zapasy i/lub potomstwo gospodarza;
- Strepsiptera (np. rodzaj Stylops) – pasożyty inwazyjne, które mogą zmieniać zachowanie i morfologię zainfekowanych pszczół;
- muchówki (Bombyliidae) i inne larwy pasożytnicze;
- gryzonie i ptaki, które przypadkowo mogą niszczyć eksponowane populacje gniazd.
Konkurencja o zasoby pyłkowe pojawia się z innymi zapylaczami, w tym z pszczołami miodnymi, trzmielami i muchówkami. Krótkie zasięgi foragingu u Andrena powodują, że samice często skupiają się na roślinach występujących w bliskim otoczeniu gniazd.
Znaczenie ekologiczne i rola w zapylaniu
Gatunki z rodzaju Andrena są niezwykle ważne jako zapylacze, szczególnie wczesnowiosenne. Andrena dorsata, ze względu na wczesny okres aktywności, staje się istotnym partnerem dla kwitnących drzew owocowych (np. jabłonie, śliwy), krzewów oraz roślin zielnych. Ich krótkie języczki sprawiają, że są skuteczne przy kwiatach o otwartej budowie.
W ekosystemach naturalnych przyczyniają się do utrzymania różnorodności roślinnej poprzez zapylanie gatunków dzikich. W rolnictwie i sadownictwie obecność dzikich pszczół, takich jak Andrena, zwiększa stabilność zapylania, zwłaszcza w okresie wiosennym, kiedy pszczoły miodne mogą być mniej aktywne z powodów pogodowych.
Zagrożenia i ochrona
Podobnie jak inne dzikie pszczoły, A. dorsata jest narażona na szereg zagrożeń anthropogenicznych:
- utrata siedlisk – zalesianie, intensywne rolnictwo, zabudowa, które zmniejszają powierzchnię otwartych, piaszczystych terenów niezbędnych do budowy gniazd;
- użycie pestycydów, szczególnie insektycydów systemiczych, które mogą wpływać na kondycję dorosłych i larw;
- zmiany klimatyczne, prowadzące do rozbieżności fenologicznej między okresem lotu pszczół a kwitnieniem roślin;
- choroby i inwazje obcych gatunków, które mogą zmieniać lokalne sieci ekologiczne.
Ochrona obejmuje zachowanie siedlisk, tworzenie stref bez oprysków, pozostawianie fragmentów gleby odkrytej i nasłonecznionej, a także promowanie różnorodności roślin miododajnych kwitnących wczesną wiosną. Nawet małe działania, takie jak pozostawienie piaszczystego fragmentu ogrodu, mogą sprzyjać lokalnym populacjom Andrena.
Ciekawe zachowania i fakty
- Wczesna aktywność: wiele Andrena jest jednymi z pierwszych pszczół pojawiających się po zimie, często widocznych na kwitnących wierzbach i leszczynach.
- Agregacyjne gniazdowanie: chociaż są samotnikami, samice często zakładają gniazda blisko siebie, co zapewnia ochronę populacyjną i ułatwia zapylanie lokalnych roślin.
- Specjalizacja pokarmowa: niektóre gatunki Andrena są silnie wyspecjalizowane (oligolectyczne) i zbierają pyłek tylko z wybranych rodzin roślin; inne są bardziej uogólnione (polilekticzne). Zachowanie A. dorsata może się różnić lokalnie.
- Wpływ pasożytów: pasożytnictwo Nomada i Strepsiptera jest naturalną częścią życia Andrena, wpływającą na dynamikę populacji.
- Adaptacje termoregulacyjne: dzięki gęstemu owłosieniu potrafią się ogrzać szybciej niż niektóre inne owady, co daje im przewagę w chłodniejszych warunkach wiosennych.
Jak obserwować i pomagać A. dorsata
Jeżeli chcesz obserwować te pszczoły lub pomóc im w środowisku ogrodowym, warto rozważyć proste działania:
- pozostaw fragmenty luźnej gleby i piaszczyste wzniesienia bez roślinności darniowej;
- unikaj oprysków chemicznych, zwłaszcza wiosną;
- sadź rośliny kwitnące wcześnie – wierzby, leszczyny, rośliny z rodziny różowatych i kapustowatych;
- pozostaw martwe drewno i naturalne elementy krajobrazu, które zwiększają różnorodność siedlisk.
Podsumowanie
Andrena dorsata to reprezentant grupy pszczół krótkojęzyczkowych, charakteryzujący się ziemnymi gniazdami, umiarkowanymi rozmiarami i roli ważnego zapylacza wczesnowiosennych roślin. Jego obecność świadczy o dobrym stanie siedliska, a ochrona prostych miejsc nestingowych i kwitnących roślin może przyczynić się do utrzymania zdrowych populacji. Rozpoznanie gatunku w terenie opiera się na obserwacji cech morfologicznych, aktywności i preferowanych siedlisk.