Bombus humilis – trzmiele

Bombus humilis to jeden z przedstawicieli rodziny błonkoskrzydłych, powszechnie określanych jako trzmiele. Ten relatywnie dobrze rozpoznawalny gatunek przyciąga uwagę nie tylko wyglądem, ale i rolą ekologiczną – jest ważnym zapylaczem łąk, pastwisk i ogrodów. Poniższy artykuł przedstawia jego zasięg, budowę, zachowania oraz ciekawostki przyrodnicze, które pomogą lepiej poznać ten fascynujący owad.

Występowanie i zasięg geograficzny

Bombus humilis posiada stosunkowo szeroki zasięg. Występuje przede wszystkim na obszarze Europy, obejmując kraje od zachodnich wybrzeży aż po wschodnie rejony kontynentu. Można go spotkać na terenie Półwyspu Iberyjskiego, w krajach Europy Środkowej (w tym w Polsce), na Wyspach Brytyjskich, w Skandynawii oraz lokalnie w obszarach zachodniej Azji. Preferuje siedliska otwarte: łąki, pastwiska, brzegi dróg, wrzosowiska, nadmorskie wydmy i obszary mozaikowe, gdzie dostępne są kwitnące rośliny w dłuższym sezonie wegetacyjnym.

Wygląd, rozmiar i budowa

Bombus humilis to trzmiel o typowej, krępej sylwetce z gęstym, puszystym owłosieniem (pilem), które nadaje mu charakterystyczny wygląd. Cechy morfologiczne:

• Rozmiar: królowe osiągają zwykle około 16–22 mm długości, robotnice około 10–16 mm, a trutnie (samce) 12–16 mm. Podane wartości mogą się wahać zależnie od warunków lokalnych.
• Budowa: silnie umięśniona klatka piersiowa, masywny odwłok i dobrze rozwinięte tylne kończyny z koszyczkami do przenoszenia pyłku (corbiculae). Skrzydła cienkie, przezroczyste z siecią żyłek charakterystyczną dla błonkoskrzydłych.
• Umaszczenie: u tego gatunku dominuje mieszanina barw żółtych, czarnych i brązowych. Wiele osobników ma żółtawy lub kremowy pas na przedniej części tułowia, ciemniejsze (czarne) partie śródtułowia i brązowo-czerwawawe zakończenie odwłoka. Umaszczenie jest zmienne i zależy od kasty (królowa, robotnica, samiec) oraz od regionu i pory roku.

Ze względu na zmienność barwną rozróżnienie niektórych trzmieli bywa trudne — szczególnie między gatunkami zbliżonymi morfologicznie. W takich przypadkach pomocne są analizowanie cech szczegółowych oraz badania genetyczne.

Tryb życia i cykl rozwojowy

Bombus humilis prowadzi roczny, euspołeczny cykl życia. Główne etapy przedstawiają się następująco:

• Zimowanie królowej: zapłodnione królowe zimują pojedynczo w ziemi, w szczelinach lub pod ściółką. Wczesną wiosną opuszczają kryjówki i zakładają nowe gniazdo.
• Zakładanie gniazda i rozwój kolonii: królowa buduje gniazdo (zazwyczaj przy powierzchni gruntu, w zwartych kępach traw, pod mchem lub w opuszczonych norach małych ssaków) i zaczyna składać pierwsze jaja. Po wylęgnięciu larw i ich karmieniu pojawiają się pierwsze robotnice, które przejmują większość prac związanych z budową, zbieraniem pożywienia i opieką nad potomstwem.
• Faza rozkwitu: latem kolonia osiąga największą liczebność — w zależności od warunków może liczyć od kilkudziesięciu do ponad stu osobników. Wtedy też intensywnie pogłębia się zbiór nektaru i pyłku.
• Produkcja opisywalnego pokolenia: pod koniec sezonu królowa produkuje nowe królowe i trutnie. Po kopulacji młode królowe przygotowują się do zimowania, a matka i większość kolonii ginie wraz z nadejściem chłodów.

Typowy okres lotu trzmieli tego gatunku obejmuje miesiące od wiosny (kwiecień/maj) do wczesnej jesieni (wrzesień/październik), choć szczegóły zależą od klimatu i wysokości nad poziomem morza.

Gniazdowanie i preferencje siedliskowe

Gniazda Bombus humilis zazwyczaj znajdują się w pobliżu powierzchni gruntu. Królowe wykorzystują naturalne kryjówki: kępki traw, mchy, opuszczone nory gryzoni czy szczeliny pod korzeniami. Budulec gniazda to włókna roślinne, mech i puch roślinny tworzący komory lęgowe oraz magazyny nektaru i pyłku. Kolonia rzadko osiąga taką wielkość jak u niektórych innych gatunków trzmieli: zwykle to kilkadziesiąt robotnic, choć w sprzyjających warunkach liczba ta może być większa.

Pokarm i rośliny odwiedzane

Bombus humilis jest stosunkowo wszechstronnym nektarowo-pyłkowym żerowcem. Odwiedza wiele gatunków roślin, co czyni go cennym zapylaczem łąk i upraw ogrodowych. Do najczęściej odwiedzanych grup należą:

• krzyżowe (Brassicaceae),
• strączkowe (Fabaceae) — koniczyny, wyka, lucerna,
• wargowe (Lamiaceae) — mięta, szałwia, lawenda,
• inne rośliny łąkowe i ogrodowe, w tym trawy i byliny o łatwym dostępie do nektaru.

Dzięki dużej sile lotu i zdolności do pracy w niższych temperaturach trzmiele potrafią zapylać rośliny wcześniej i później w sezonie niż niektóre inne owady. Ich pożyteczność jest szczególnie widoczna przy uprawach warzyw i roślin owocowych.

Zachowania społeczne, obrona i komunikacja

Trzmiele, w tym Bombus humilis, żyją w koloniach z podziałem ról: królowa, robotnice i trutnie. Robotnice zajmują się karmieniem larw, zbieraniem pożywienia i obroną. Obrona gniazda odbywa się poprzez alarm i atak — trzmiele mogą użądlić w obronie gniazda i są w stanie to robić wielokrotnie. Komunikacja pomiędzy osobnikami odbywa się częściowo poprzez feromony umieszczane w gnieździe i poprzez kontakty bezpośrednie podczas karmienia larw.

Naturalni wrogowie i pasożyty

Jak wiele błonkoskrzydłych, Bombus humilis jest narażony na ataki pasożytniczych trzmieli z rodzaju Psithyrus (tzw. trzmiele pasożytnicze), które wkraczają do gniazd i zastępują prawowite królowe, wykorzystując pracę robotnic. Ponadto zagrożeniem są patogeny (np. grzyby, Nosema), pasożyty wewnętrzne i zewnętrzne oraz drapieżniki takie jak ptaki, ssaki i pająki. Czynniki antropogeniczne — utrata siedlisk, stosowanie pestycydów, monokultury i intensywne użytkowanie terenu — znacząco wpływają na kondycję populacji.

Ochrona i znaczenie ekologiczne

Bombus humilis odgrywa istotną rolę jako efektywny zapylacz roślin dzikich i uprawionych. W wielu regionach obserwowano spadki liczebności trzmieli wynikające z utraty różnorodności siedlisk i chemizacji rolnictwa. W odpowiedzi podejmowane są działania ochronne: tworzenie łąk kwietnych, zachowanie kęp traw i naturalnych miejsc lęgowych, ograniczanie stosowania insektycydów oraz prowadzenie badań monitorujących populacje. W niektórych krajach trzmiele podlegają lokalnym programom ochronnym i monitoringowi.

Ciekawe informacje i adaptacje

• Termoregulacja: trzmiele potrafią podnosić temperaturę ciała poprzez wibracje mięśni, co pozwala im latać w chłodniejszych warunkach niż większości pszczół.
• Praca w niskiej temperaturze: dzięki wspomnianej termoregulacji mogą zapylać rośliny wcześniej rano lub później wieczorem.
• Buzz pollination: choć głównie kojarzona z innymi gatunkami, wiele trzmieli wykonywanych jest techniką wibracyjną do wydobywania pyłku z niektórych kwiatów.
• Różnorodność genetyczna: w obrębie rodzaju Bombus występują złożone kompleksy gatunkowe; rozróżnienie gatunków pokrewnych czasami wymaga analiz molekularnych.

Jak rozpoznać Bombus humilis w terenie?

Rozpoznawanie trzmieli wymaga uwagi — należy zwrócić uwagę na kombinację cech: wielkość, rozmieszczenie pasów barwnych, odcień włosów, a także okres lotu i miejsce obserwacji. Bombus humilis można podejrzewać, gdy napotkamy krępego trzmiela z przewagą żółto-brązowego umaszczenia i stosunkowo niewielkim, niejasnym paskowaniem odwłoka. Jednak dla pewnej identyfikacji warto skorzystać z kluczy entomologicznych lub konsultacji z ekspertem.

Praktyczne wskazówki dla miłośników przyrody

Aby wspierać populacje trzmieli, w tym Bombus humilis, warto wprowadzić proste działania w otoczeniu domu lub na terenach użytkowanych rolniczo:

• zakładać łąki kwietne i rabaty z roślinami miododajnymi, o zróżnicowanym okresie kwitnienia,
• pozostawiać kępy traw i fragmenty niekoszonych łąk, które stanowią potencjalne miejsca gniazdowania,
• ograniczać stosowanie chemicznych środków ochrony roślin, szczególnie w okresie kwitnienia,
• udostępniać osłonięte miejsca z mchem i suchą roślinnością, które sprzyjają zimowaniu i zakładaniu gniazd.

Podsumowanie

Bombus humilis to wartościowy komponent ekosystemów łąkowych i mozaikowych krajobrazów Europy. Jego gęste owłosienie, krępa sylwetka i zmienne umaszczenie czynią go rozpoznawalnym, choć niepozbawionym trudności w identyfikacji. Jako efektywny zapylacz przyczynia się do utrzymania bioróżnorodności i plonów roślin użytkowych. Ochrona siedlisk, rozsądne gospodarowanie rolnicze i działania prośrodowiskowe są kluczowe dla zachowania populacji tego gatunku dla przyszłych pokoleń.