Bombus muscorum, znany w polskiej literaturze jako trzmiel mszysty, to jedno z bardziej interesujących i jednocześnie narażonych na spadek liczebności przedstawicieli rodziny trzmielowatych. Charakteryzuje się specyficznymi preferencjami siedliskowymi, niewielkimi koloniami oraz cechami morfologicznymi, które odróżniają go od innych gatunków trzmieli. Poniższy artykuł przybliża jego zasięg, budowę, umaszczenie, tryb życia oraz zagrożenia i działania ochronne.
Występowanie i zasięg geograficzny
Bombus muscorum występuje głównie w Europie zachodniej, północnej i środkowej, a jego zasięg sięga również na niektóre części zachodniej Azji. W skali lokalnej można go spotkać w obszarach przybrzeżnych, wydmach, torfowiskach, łąkach, wrzosowiskach i innych siedliskach o niskiej, porośniętej roślinności. Gatunek ten ma szczególne powiązania z obszarami o płytko uprawianej lub nieuprawianej roślinności, gdzie występują kępiaste trawy i mchy, idealne do zakładania gniazd.
W niektórych regionach Europy zasięg trzmiela mszystego kurczy się z powodu intensyfikacji rolnictwa, zaniku łąk, melioracji i urbanizacji. W krajach północno-zachodnich (np. Wielka Brytania, Holandia, Niemcy) obserwowane były znaczące lokalne spadki liczebności, przy czym populacje przybrzeżne i wyspowe bywają bardziej stabilne. W Polsce występuje w rozproszonych lokalizacjach, przede wszystkim tam, gdzie występują naturalne lub półnaturalne łąki i wydmy.
Wygląd, rozmiar i budowa
Trzmiel mszysty jest gatunkiem stosunkowo drobnym i smukłym w porównaniu z większymi przedstawicielami rodzaju Bombus. Istnieje pewna zmienność rozmiarowa między kastami:
- Królowa: zwykle największa, długość ciała około 15–20 mm, bardziej masywna niż robotnice.
- Robotnice: mniejsze, typowo 10–15 mm długości.
- Samce: wielkość podobna do robotnic lub nieco większa, z charakterystycznymi cechami płciowymi (np. dłuższe wyrostki antenowe).
Budowa ciała odpowiada standardowej budowie hymenopterów: głowa z silnymi żuwaczkami, tułów (mezosoma) z trzema parami odnóży i dwoma parami skrzydeł, odwłok (metasoma) wyposażony w żądło u robotnic i królowych. Sierść ciała jest długa i włosowata, co pomaga w zatrzymywaniu pyłku i izolacji termicznej. Kolorystyka i układ pasów są cechami kluczowymi do rozpoznania gatunku, ale wykazują pewną zmienność geograficzną i indywidualną.
Umaszczenie i cechy rozpoznawcze
Typowe umaszczenie Bombus muscorum obejmuje jasne, żółtawe tony na głowie i przedniej części tułowia, a także na końcowych tergitach odwłoka. Charakterystyczne elementy to:
- jasnożółta przednia część tułowia (tarczka i część przedplecza);
- prążkowanie odwłoka zwykle z ciemniejszym pasem w środkowej części (w zależności od podgatunku i stadium);
- ogon o barwie żółto-pomarańczowej;
- długa, miękka sierść.
W terenie trzmiela mszystego można pomylić z innymi żółto ubarwionymi gatunkami, jednak jego smuklejsza sylwetka, mniejsze rozmiary i preferencje siedliskowe pomagają w identyfikacji. Istotne jest także obserwowanie zachowania i preferencji kwiatowych, co wspomaga prawidłowe rozpoznanie.
Biologia, tryb życia i cykl rozwojowy
Tryb życia Bombus muscorum wpisuje się w typowy rok życiowy trzmieli społecznych. Kolonia zakładana jest przez zapłodnioną królową, która po zimowaniu odnajduje odpowiednie siedlisko wczesną wiosną. Kilka podstawowych etapów cyklu:
- Wybudzanie królowej oraz poszukiwanie miejsca na gniazdo — gniazda zakładane są najczęściej powyżej ziemi, w kępach traw, mchu lub między korzeniami roślin, stąd epitet gatunku (muscorum – mchy).
- Zakładanie pierwszych komórek lęgowych i karmienie larw — królowa najpierw samodzielnie zbiera nektar i pyłek, buduje komórki z mieszanki mchu i włókien roślinnych.
- Wychowanie pierwszych robotnic, które przejmują większość prac związanych z opieką nad potomstwem i rozwojem gniazda.
- Szczyt aktywności kolonii — wczesne lato, kiedy liczebność jest największa; w tym czasie pojawiają się samce i nowe królowe pod koniec sezonu.
- Rozród i rozproszenie — nowe królowe kopulują, następnie poszukują miejsc do zimowania; reszta kolonii (robotnice i samce) ginie wraz z nadchodzącą zimą.
Typowa kolonii jest względnie niewielka — często liczy kilkadziesiąt do kilkuset osobników, znacznie mniej niż u bardziej kosmopolitycznych gatunków. Królowe wykazują sezonową aktywność od wiosny do późnego lata, przy czym terminy mogą się różnić w zależności od szerokości geograficznej i warunków pogodowych.
Pokarm i preferencje florystyczne
Bombus muscorum jest gatunkiem ogólnie polifagicznym, ale ma wyraźne preferencje kwiatowe. Chętnie odwiedza rośliny o płaskich i łatwo dostępnych kwiatach oraz te bogate w pyłek i nektar. Najczęściej obserwowane źródła pokarmu to:
- koniczyny (Trifolium spp.), zwłaszcza łąkowe;
- motylkowe (Fabaceae) takie jak wyka i wywłócznik;
- rośliny wrzosowisk i łąk: wrzosy, krwawnik, rozmaite zioła;
- inne rośliny łąkowe i pastwiskowe, a także ogrodowe kwiaty na terenach półnaturalnych.
Ze względu na niewielki zasięg lotu i preferencje dla rozproszonej kwiatuskiej łąki, trzmiel mszysty najlepiej radzi sobie w mozaikowych krajobrazach z fragmentami naturalnej łąki lub brzegu morskiego. Zanik takich miejsc znacząco ogranicza dostęp do zasobów pokarmowych.
Siedlisko i wymagania ekologiczne
Siedliska Bombus muscorum obejmują różnorodne tereny półnaturalne: łąki koszone i pastwiskowe, wydmy nadmorskie, wrzosowiska, torfowiska niskie oraz kępiaste murawy. Charakterystyczne cechy siedliska sprzyjającego temu gatunkowi to:
- obecność kępiastej, niskiej roślinności i mchów;
- długa lista roślin miododajnych i pylodajnych rozmieszczonych blisko gniazd;
- niewielka ingerencja mechaniczna (rzadsze koszenie w newralgicznych okresach), brak intensywnego nawożenia i chemizacji;
- mozaikowa struktura terenu z fragmentami naturalnej roślinności.
W praktyce sprzyja mu krajobraz o niskiej intensywności użytkowania rolniczego. Na obszarach nadmorskich czy wyspach populacje bywają stabilniejsze ze względu na mniejsze przekształcenia środowiska.
Zagrożenia i ochrona
Główne zagrożenia dla Bombus muscorum wynikają z antropogenicznych zmian w środowisku:
- intensyfikacja rolnictwa i zanik łąk naturalnych;
- drastyczne zmiany w gospodarce pastwiskowej (zagęszczenie, brak rotacji);
- zanieczyszczenia i stosowanie pestycydów, zwłaszcza insektycydów i neonikotynoidów;
- utrata siedlisk przez zabudowę i melioracje;
- fragmentacja siedlisk prowadząca do izolacji populacji;
- choroby i pasożyty – patogeny takie jak Nosema czy pierwotniaki typu Crithidia oraz kleszcze i roztocza.
Działania ochronne koncentrują się na zachowaniu i odtwarzaniu siedlisk łąkowych, ograniczeniu stosowania pestycydów, tworzeniu korytarzy ekologicznych i reintrodukcjach tam, gdzie populacje wyginęły lokalnie. Wiele krajów uwzględnia trzmiela mszystego w krajowych listach gatunków chronionych lub priorytetowych. Ochrona jego siedlisk może też korzystnie wpływać na całą faunę i florę łąkową.
Interakcje z innymi gatunkami i ciekawostki
Bombus muscorum, podobnie jak inne trzmiele, odgrywa ważną rolę jako zapylacz wielu roślin łąkowych i uprawnych. Ciekawe aspekty biologii i ekologii tego gatunku:
- Nazwa gatunkowa muscorum pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego „mech” i odnosi się do preferencji gniazdowania w mchu i kępach traw.
- Ma stosunkowo małą średnicę koloni i ograniczony zasięg lotu, co powoduje dużą wrażliwość na fragmentację siedlisk.
- Jest mniej konkurencyjny w stosunku do większych gatunków trzmieli i pszczół miodnych, dlatego potrzebuje specyficznych, mniej zatłoczonych nisz ekologicznych.
- Bywa gospodarzem pasożytniczych gatunków z podrodzaju Psithyrus (trzmiele pasożytnicze), które atakują gniazda i wykorzystują pracę ich robotnic.
- Badania wskazują, że ochrona mozaikowych łąk oraz pastwisk może przyczynić się do odtworzenia populacji tego gatunku.
Co można zrobić lokalnie, aby pomóc?
Istnieje wiele praktycznych działań, które właściciele ziemi, rolnicy i miłośnicy przyrody mogą wdrożyć:
- zachowanie i odtwarzanie naturalnych łąk – skos tylko po okresie kwitnienia kluczowych roślin;
- ograniczenie lub eliminacja stosowania środków owadobójczych w miejscach o wysokiej wartości przyrodniczej;
- tworzenie enklaw kwitnących łąk i pasów kwietnych wzdłuż pól i śródpolnych zadrzewień;
- utrzymywanie kęp traw i mchu, nieczyszczenie wszystkich zakamarków działek i pastwisk;
- edukacja i udział w programach monitoringu zapylaczy, aby dokumentować lokalne populacje.
Podsumowanie
Bombus muscorum to gatunek, który świetnie ilustruje zależność organizmów zapylających od specyficznych siedlisk i praktyk gospodarowania terenem. Jego stosunkowo niewielkie kolonie, preferencje gniazdowania w mchach i kępach traw oraz wybiórcze preferencje florystyczne sprawiają, że jest wrażliwy na zmiany krajobrazu. Ochrona tego trzmiela wymaga działań na poziomie krajobrazowym, zachowania łąk i ograniczenia użycia pestycydów. Dzięki prostym zmianom w gospodarce łąkowej i ogrodowej każdy może przyczynić się do poprawy warunków dla tego i wielu innych gatunków zapylaczy.